In de haven moet het licht aan blijven dag en nacht

In relatief korte tijd is de manier waarop we gebruik maken van het elektriciteitsnet ingrijpend veranderd. De infrastructuur voor elektriciteit is aangelegd en tientallen jaren gebruikt op een overzichtelijke en redelijk eenvoudige manier. Via schakelstations verbond het net de producenten van elektriciteit (de elektriciteitscentrales) en de gebruikers van elektriciteit (bedrijven, zorginstellingen en huishoudens). Piek- en dalmomenten in het gebruik door de afnemers waren voorspelbaar en producenten konden daarop anticiperen door productie een tandje op of af te schroeven. Het stroomnet is de laatste jaren voller en veel ingewikkelder geworden. Tegenwoordig zijn er allemaal zaken aan “the grid” verbonden als zonnepanelen, windmolens, (buurt)batterijen, UPS/noodaggregaten in kleine (particulieren) en enorme omvang (bedrijven). Elektrische auto’s zijn via laadpalen verbonden en kunnen afnemer maar ook producent van the grid zijn. Hoeveel stroom wordt gevraagd of geleverd wisselt constant. Bij een toenemende complexiteit komt ook een toenemende kwetsbaarheid: the grid is een systeem dat functioneert binnen scherpe technische bandbreedtes. Veel of weinig zon en harde of wegvallende wind hebben direct effect op behoefte van centrales. Storingen bij aangesloten onderdelen van het net kunnen snel leiden tot afschakelingen, die vaak ook in domino-verband plaatsvinden. Voeg daar een toenemend onrustige omgeving aan toe, waar afschakelingen met gerichte criminele doelstelling en sabotage-acties tot stand kunnen komen en je krijgt een beeld van de actuele stabiliteit van the grid en de kansen van (langdurige) uitval. The grid op zichzelf is van hoge kwaliteit, leverbetrouwbaarheid in een land als Nederland is 99,99%, in 2023 hadden huishoudens gemiddeld 20 minuten per jaar geen stroom. Maar de manier waarop we het net gebruiken maakt het ook kwetsbaar. Kwetsbaar voor kort- en langdurige uitval in kleine en grote gebieden. En het zijn juist de scenario’s die langdurig van aard zijn en plaatsvinden in een geografisch groot gebied (de zogenaamde Black-outscenario’s) die we beperkt evalueren en waar we ons onvoldoende op voorbereiden. Een aantal voorbeelden: 

Black-out in een havenmetropool
•  uitval van alle elektriciteit (hoog-, middel- en laagspanning); 

• in een geografisch groot gebied (havengebied, regio of provincie); 

• voor een langere periode (72 uur of meer); 

• onbehandelbare oorzaak (verhelpen van de oorzaak ligt buiten particuliere invloed).

Denk aan een grootstedelijke metropoolregio en (zee) haven met veel woon-, werk-, industrie-, transport- en recreatieactiviteit waar alle elektriciteit uitvalt voor een periode van 72 uur. Dat heeft effect op alle activiteiten in het gebied: transport en openbaar vervoer vallen stil, toe-en afvoer door vrachtwagens en spoor valt stil om files en opstoppingen te beperken. Alle verlichtingen en verkeers.regelsystemen vallen uit, winkels, shoppingcenters en parkeergarages vallen stil, klimaatinstallaties, verwarming en zuiveringsinstallaties vallen weg. Ziekenhuizen, zorginstellingen en hulpdiensten lopen snel van hulpbiedend naar hulpbehoevend. Beveiliging en safety vallen uit, communicatie en camerasystemen vallen stil. De krioelende samenleving die een metropoolregio altijd is, kan snel een chaotisch verloop krijgen.

Zorginstelling
Welke betekenis heeft een dergelijk scenario nu voor bijvoorbeeld een zorg- of care-instelling: een organisatie waar mensen met een specifieke zorgvraag collectief worden verzorgd, mensen met een handicap, met ouderdomskwalen of ziektebeelden als dementie? Mensen die niet (meer) voor zichzelf kunnen zorgen en afhankelijk zijn van een zorgverlener. Wat als de stroomuitval zich midden in de winter aandient, bij slecht en koud weer in een vakantieperiode, dus als de bezetting door zorgpersoneel aan de ondergrens zit? Door de uitval van elektriciteit vallen alle klimaatinstallaties, kachels en sanitair in een gebouw uit, evenals medische installaties die op stroom lopen en alle registratiesystemen op basis waarvan medicijnen worden verstrekt. Verplaatsen van mensen is geen optie, want de stad is in chaos.

Seveso-bedrijven
Welke betekenis heeft het scenario voor bijvoorbeeld een Seveso-bedrijf dat in ploegendienst met grote hoeveelheden chemicaliën werkt? Installaties vallen uit naar een status van “fail safe”, wat ten dele door noodstroom wordt ondersteund. Half afgemaakt product wordt opgevangen in riool- en bassins. Mensen uit de ploegen volgen Standard Operating Procedures (SOP’s) om processen en stoffen in veilige staat te krijgen. Nieuwe ploegen komen niet of slechts ten dele op, mensen  blijven thuis bij het gezin. Alle activiteiten waar externe contractors bij nodig zijn vallen stil, camera’s vallen uit, evenals automatische bewaking voor badging, toegang en parkeren, security op de site valt terug naar een ondergrens. Bewaking van de site wordt bij gebrek aan camerabeelden uitgevoerd door teams van mensen die periodiek rondjes lopen langs het hek.

Hulpdiensten
En wat kunnen we nog verwachten van een hulpdienst als de brandweer die haar taken deels met vrijwilligers uitvoert? Alarmering en communicatie vallen snel uit, toegang tot de kazerne kan alleen nog handmatig worden verschaft. De kazerne is donker, alle deuren moeten over naar handbediening. Brandweervoertuigen met verbrandingsmotoren zullen nog een tijd werken, zodat de brandweer haar hulpverlenende taak nog een paar uur kan doen, maar zaken waar stroom voor nodig is, vallen snel uit. Vullen van ademluchtapparatuur valt snel stil, reinigen van vervuilde kleding, PPE en Hazmatmaterieel komt stil te liggen, communicatie met de meldkamer valt stil. Opladen van batterij-gedreven equipment valt stil. Waar de frequentie en behoefte aan ondersteuning juist stijgt, worden opdrachten en alarmerings- en inzetbevelen alleen nog “live”, 1-op-1, verstrekt.

Omvang en langdurigheid
Wat in het black-outscenario gemakkelijk over het hoofd wordt gezien is het feit dat stroom niet alleen in 1 bedrijf of huishouden uitvalt maar in een geografisch groot gebied. En dat de uitval niet beperkt in de tijd is, maar meerdere etmalen duurt. Iets wat vooraf overigens niet helder is: je stuurt niet op 72 uur stroomuitval, je stuurt op stroomuitval waarvan je dag na dag niet weet wanneer die eindigt, en alleen achteraf blijkt drie lange en koude dagen te duren.

Dit scenario-type is niet onvoorstelbaar en heeft niet een dermate kleine kans dat we het als niet-realistisch terzijde kunnen schuiven. Bedrijven, huishoudens en havenorganisaties moeten zich hierop willen voorbereiden. En afhankelijk van de omvang van zaken als slachtoffers, financiële schade, milieu-impact en discontinuïteit kan voorbereiding variëren tussen “goede draaiboeken maken” tot “grote aggregaten met brandstofvoorraden aanleggen”. Ervaring leert dat dit scenariotype als zeer realistisch wordt ervaren, maar ook dat daadwerkelijke voorbereiding bij bedrijven maar zeer beperkt wordt georganiseerd.

1. Processen: bedenk vooraf wat stroomuitval met uw bedrijfsprocessen en installaties doet en hoe “down gaan” veilig kan plaatsvinden en 72 uur in stand blijft;  
2. Noodstroom: denk vooraf na in welke mate noodstroomvoorzieningen nodig zijn en hoeveel brandstof nodig is voor de gewenste werkingsduur;
3. Personeel: bedenk welke functies in het bedrijf van essentieel belang zijn (ook voor de nood- en crisisorganisatie) en hoe bezetting kan worden geborgd;
4. Security: bepaal de ondergrens van het gewenste securityniveau en borg dat dit met mensen, zonder elektrische hulpmiddelen, kan worden ingevuld;
5. Contractors: bepaal welke externe dienstverleners en contractors cruciaal zijn voor assetbehoud en leg hun opkomst vast.

Redacteur: Kees Kappetijn